پژوهش های زبان شناسی تطبیقی

پژوهش های زبان شناسی تطبیقی

نقش زبان و خطِ ایرانی در تقویت هویت ایرانی در دنیای باستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه ایرانشناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
چکیده
زبان به‌عنوان وسیله‌ای برای ارتباط و بیان افکار به تقویت پیوندهای اجتماعی و فرهنگی یاری می‌رساند و از طرفی زبان‌ و خط یک قوم و ملّت نمایانگر تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی بین ملّت‌ها است. دیرینگی استفاده از زبان فارسی در عصر باستان، فراگیری و پراکندگی آن در قلمرو حکومت‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی و اهتمام حکومت‌ها در بهره‌بری و بالندگی آن از مسائل مهمی است که در این پژوهش قصد پرداختن بدان را داشته‌ایم. بدین‌سان با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و بررسی متون تاریخی، جغرافیایی و اسناد و شواهد مادی، به شیوة توصیفی و تحلیلی نتایج حاصله حاکی از آن است که زبان پارسی به‌عنوان زبان مشترک بین اقوام ایرانی از دوران ماد و به‌ویژه از روزگار هخامنشیان مورد استفاده قرار گرفته و دولت‌های ایرانی با درک اهمیت زبان و خط ایرانی در پیوند بین ساکنان ایرانشهر و تقویت حس همگرایی و هویت ایرانی، با کنار زدن و یا از رونق انداختن زبان‌های بیگانه و توجه به زبان ایرانی و ابداع خطوطی مختص ایرانیان و همچنین دستور ترجمة متون به زبان پارسی، حتی موجب رسوخ آن در بین اقوام غیرایرانی شده و به‌عنوان زبان رسمی در سنگ‌نبشته‌ها به‌کار گرفتند. همچنین به گزارش منابع مختلف و متوالی، به سبب قرابت بسیار زیاد زبان‌های ایرانی با یکدیگر و باوجود تنوع لهجه‌ها و گویش‌ها، اقوام ایرانی، زبان یکدیگر را به‌خوبی در می‌یافتند و البته همگی به زبان رایج و گفتاری که از طریق سنگ‌نبشته‌های پارسی باستان و پهلوی بدان آگاهی داریم، اشراف داشتند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

 
- ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق (1381). الفهرست، ترجمه محمدرضا تجدد، تهران: اساطیر.
- اشرف، احمد و دیگران (1401). هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، ترجمه و تدوین حمید احمدی، تهران: نشر نی.
- ایموتو، ای‌ایچی (1388). آسوکا و پارس؛ پیشروی فرهنگ ایرانی به شرق، ترجمه قدرت‌الله زاکری، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
- آذر فرنبغ پسر فرخزاد، آذرباد پسر امید (1400). دینکرد چهارم، آوانویسی، ترجمه، واژه‌نامه و پژوهش مریم رضایی، تهران: نشر علمی.
- آموزگار، ژاله (1386). «سنت شفاهی در ایران باستان»، در: زبان، فرهنگ، اسطوره، تهران: انتشارات معین.
- بارتولد، واسیلی (1369). «درباره حماسه ملی ایران»، ترجمه کیکاووس جهانداری، در: هفتاد مقاله؛ ارمغان فرهنگی به غلامحسین یوسفی، گردآوری یحیی مهدوی و ایرج افشار، تهران: اساطیر.
- بدیع، امیرمهدی (1386). یونانیان و بربرها؛ روی دیگر تاریخ، جلد دوم، ترجمه ع. روح‌بخشان، تهران: انتشارات توس.
- بریان، پیر (1392). امپراتوری هخامنشی، جلدهای 1 و 2، ترجمه ناهید فروغان، تهران: قطره.
- تائو، وانگ (1393). «پارت‌ها در چین؛ بازبینی گزارش‌های تاریخی»، در: پارتیان، ویراستاران وستا سرخوش کرتیس و سارا استوارت، ترجمه کاظم فیروزمند، تهران: نشر مرکز، 111133.
- ترجمه تفسیر طبری (1356). به اهتمام و تصحیح حبیب یغمایی، تهران: انتشارات توس.
- تفضلی، احمد (1378). تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن.
- خالقی مطلق، جلال (1397). جای پای سال‌ها (بیست مقاله درباره شاهنامه، ادب فارسی، تاریخ و فرهنگ ایران)، به کوشش مهناز مقدسی و هومن عباسپور، تهران: انتشارات همیشه.
- خورنی، موسی (1380). تاریخ ارمنیان، ترجمه ادیک باغداساریان (گرمانیک)، تهران: ناشر مؤلف.
- داندامایف، محمد آ (1381). تاریخ سیاسی هخامنشیان، ترجمه خشایار بهاری، تهران: نشر کارنگ.
- دریایی، تورج و رضاخانی، خداداد (1396). از جیحون تا فرات؛ ایرانشهر و دنیای ساسانی، ترجمه مریم بیجوند، تهران: مروارید.
- دریایی، تورج (1383). شاهنشاهی ساسانی، ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، تهران: ققنوس.
- دوشن گیمن، ژ. (1377). «آیین زردشتی»، در: تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی ساسانیان، پژوهش دانشگاه کمبریج، جلد سوم، قسمت دوم، ترجمه حسن انوشه، تهران: انتشارات امیرکبیر، 291339.
- راسته پزشکی مغان (1383).گزارش رهام اشه و مسعود میرشاهی، تهران: اساطیر.
- زنر، آر. سی (1389). طلوع و غروب زردشتی‌گری، ترجمه تیمور قادری، تهران: امیرکبیر.
- سارتون، جورج (1357). تاریخ علم، ترجمه احمد آرام، تهران: انتشارات امیرکبیر با همکاری انتشارات فرانکلین.
- ساکت، محمدحسین (1383). «زبان پارسی، پیام‌گزار اسلام و هویت ایرانی»، در:  ایران، هویت، ملیت، قومیت (مجموعه مقالات)، به کوشش حمید احمدی، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، 190240.
- سودآور، ابوالعلاء (1384). فرّه ایزدی در آیین پادشاهی ایران باستان، تهران: نشر نی، 119121.
- شایگان، رحیم (1400). «اشکانیان و کوماژن»، در: شاهنشاهی پارتیان و ساسانیان متقدم (مجموعه مقالات)، ترجمه مهناز بابایی، تهران: ققنوس، 2957.
- طبری، محمد بن جریر (1375). تاریخ طبری یا تاریخ الرسل و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر.
- علی‌یف، اقرار (1391). تاریخ آتروپاتن (آذربایجان باستان)، ترجمه مهناز صدری، تهران: ققنوس.
- فرای، ریچارد. ن (1368). میراث باستانی ایران، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی و فرهنگی.
- فرای، ریچارد. ن (1373). «تاریخ سیاسی ایران در دوره ساسانیان»، در: تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی ساسانیان، پژوهش دانشگاه کمبریج، جلد سوم، قسمت اول، ترجمه حسن انوشه، تهران: انتشارات امیرکبیر، 217276.
- کارنامه اردشیر بابکان (1386). ترجمه بهرام فره‌وشی، تهران: دانشگاه تهران.
- کاویانی پویا، حمید (1401). تاریخ پزشکی ایران باستان، تهران: انتشارات طب سنتی ایران.
- کریستن‌سن، آرتور (1379). ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران: دنیای کتاب.
- کرینبروک، فیلیپ (1391). «زردشتی‌گری در دوره هخامنشی»، در: جهان هخامنشیان؛ تاریخ، جامعه و هنر در ایران باستان، ترجمه خشایار بهاری، تهران: نشر فرزان روز.
- کندی، هیو (1398). «بقای ایرانیت»، در: برآمدن اسلام، ویراستاران وستا سرخوش کرتیس و سارا استوارت، ترجمه کاظم فیروزمند، تهران: نشر مرکز، 1637.
- گوبل، روبرت (1373). «سکه‌های ساسانی»، در: تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی ساسانیان، پژوهش دانشگاه کمبریج، جلد سوم، قسمت اول، ترجمه حسن انوشه، تهران: انتشارات امیرکبیر، 429446.
- گوتاس، دیمتری (1381). تفکر یونانی، فرهنگ عربی، ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 3539.
- گیزلن، ریکا (1400). «زبان پارتی در اوایل دوره ساسانی»، در: شاهنشاهی پارتیان و ساسانیان متقدم، ترجمه مهناز بابایی، تهران: ققنوس، 129139.
- لازار، ژیلبر (1384). شکل‌گیری زبان فارسی، ترجمه مهستی بحرینی، تهران: هرمس.
- لوکوک، پی‌یر (1382). کتیبه‌های هخامنشی، ترجمه نازیلا خلخالی، تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.
- ماتسوخ، رودلف (1342). «زبان آرامی در دوره هخامنشی»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال دهم، شماره 2 (پیاپی 38)، 174202.
- محمدی ملایری، محمد (1375). تاریخ و فرهنگ ایران، جلد دوم (دل ایرانشهر)، تهران: انتشارات توس.
- مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (1388). التنبیه و الاشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- مسعودی، علی بن حسین (1382). مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، جلد 1، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد (1361). احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمه علینقی منزوی، بخش دوم، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
- نامه تنسر به گشنسب (1354). تصحیح مجتبی مینوی، گردآوری محمداسماعیل رضوانی، تهران: خوارزمی.
- نیولی، گراردو (1401). «شکل‌گیری ایده ایران و هویت ایرانی در ایران باستان»، در: هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، ترجمه حمید احمدی، تهران: نشر نی.
- ولسکی، یوزف (1383). شاهنشاهی اشکانی، ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، تهران: ققنوس.
- هنکلمن، ووتر (1392). خدایان دیگری که هستند، از مجموعه تاریخ هخامنشی دانشگاه خرونینگن، ویراستاران هلن سانسیسی وردنبورگ و همکاران، ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، جلد 14، تهران: توس.
- یارشاطر، احسان (1373). «پیشگفتار»، در: تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی ساسانیان، پژوهش دانشگاه کمبریج، جلد سوم، قسمت اول، ترجمه حسن انوشه، تهران: انتشارات امیرکبیر،  9100.
- یارشاطر، احسان (1398). «پیدایش دوباره هویت ایرانی پس از گرویدن به اسلام»، در: برآمدن اسلام، ویراستاران وستا سرخوش کرتیس و سارا استوارت، ترجمه کاظم فیروزمند، تهران: نشر مرکز، 616.
- ‌یاری بابلقانی، علی (1394). تحریر ایلامی کتیبه داریوش بزرگ در بیستون، تهران: نشر مرکز.
- یاقوت حموی، شهاب‌الدین یاقوت بن عبدالله (1383). معجم البلدان، ترجمه علینقی منزوی، جلد 2، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
-  Aeschylus (1953). The Complete Greek Tragedies, edited by David Grene and Richmond Lattimore, Chicago, IL: The University of Chicago Press.
-  Boyce, M (1995). "Diaspora in Pre-Islamic Times", Encyclopaedia Iranica, Vol. VII, Fasc. 4: 373–374.
-  Daryaee, T (2008). "Kingship in Early Sasanian Iran": The Sasanian Era: The Idea of Iran, Vol. 3، edited by V. S. Curtis and S. Stewart, London: I. B. Tauris, pp. 62–64.
-  Hallock, R. T (1969). Persepolis Fortification Tablets, Vol. XCII, Chicago: The University of Chicago Press, pp. 487- 582.
-  Henkelman, W. F. M (2011). "Cyrus the Persian and Darius the Elamite: A Case of Mistaken Identity": Herodotus and the Persian Empire, edited by Robert Rollinger, Brigitte Truschnegg and Reinhold Bichler, Wiesbaden, pp. 587–633.
-  Henkelman, Wouter (2003). "Persians, Medes and Elamites: Acculturation in the Neo-Elamite Period": Continuity of Empire (?) Assyria, Media, Persia، edited by G. B. Lanfranchi, M. Roaf and R. Rollinger, Padova: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria, pp. 181–231.
-  Herodotus (2019). The History of Herodotus, translated by G. C. Macaulay, Global Grey.
-  Kent, R. G (1953). Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon, New Haven, CT: American Oriental Society.
-  Payne, R. E (2016). "Iranian Cosmopolitanism: World Religions at the Sasanian Court",: Cosmopolitanism and Empire: Universal Rulers, Local Elites, and Cultural Integration in the Ancient Near East and Mediterranean, edited by Myles Lavan, R. E. Payne and J. Weisweiler, New York: Oxford University Press, pp. 209–211.
-  Shaked, S (1986). “Iranian Loanwords in Middle Aramaic”: Encyclopaedia Iranica, edited by E. Yarshater, London, Boston and Henley: Routledge & Kegan Paul.
-  Skjærvø, P. O (1985). "Thematic and Linguistic Parallels in the Achaemenid and Sasanian Inscriptions": Papers in Honour of Professor Mary Boyce, Acta Iranica, Vol. 25, Leiden: 593–603.
-  Strabo (1961). The Geography of Strabo, translated by Horace Leonard Jones, Vol. VII, Cambridge, MA: Harvard University Press; London: William Heinemann Ltd.
-  Xenophon (1992). Anabasis, translated by Carleton L. Brownson, Cambridge, MA: Harvard University Press.