واکاوی ایدئولوژی و سازه‌های هویت دینی در ارداویراف‌نامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه ادیان شرق، دانشکده ادیان، دانشگاه ادیان و مذاهب

2 دکتری و پژوهشگر پژوهشکده ادیان و مذاهب، دانشگاه ادیان و مذاهب

10.22084/rjhll.2025.30123.2349

چکیده

ارداویراف‌نامه از متون کلیدی دورۀ ساسانی است که در ظاهر، روایت یک سفر اخروی و مکاشفه دینی را بازگو می‌کند؛ اما در باطن بازتابی از نظم مطلوب اجتماعی، دینی و اخلاقی در گفتمان موبدان این عصر به شمار می‌رود. اهمیت این متن در آن است که کوششی در جهت تثبیت قرائتی خاص از دین مزدیسنی و مقابله با دگراندیشی‌های دینی و بحران مشروعیت مذهبی پس از حمله اسکندر را بازتاب می‌دهد. مسئله اصلی پژوهش، واکاوی ابعاد ایدئولوژیک و بازنمایی هویت دینی در این متن و نسبت آن با قدرت رسمی است. در این مقاله، با بهره‌گیری از روش تحلیلی ـ انتقادی آسین پالاسیوس و کوئنتین اسکینر و نیز چارچوب نظری کارل مانهایم، ارداویراف‌نامه در بستر تاریخی ـ اجتماعی مورد بررسی قرارداده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که این متن، با تأکید بر نهاد خانواده، اطاعت دینی، مرزگذاری میان نیک و دروند، و توصیف طبقه‌مند بهشت و جهنم، در پی تحکیم جایگاه جناحی از روحانیون است که با حاکمیت سیاسی همسو شده بودند. در عین حال، توجه به تفاوت اهداف دینی و کارکردهای سیاسی متن، به ما کمک می‌کند خوانشی متعادل‌تر از آن ارائه دهیم که به افراط در تفسیرهای سیاسی یا نادیده‌گرفتن کارکردهای دینی آن نیانجامد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  • اسکینر، کوئنتین (1393). بینش‌های علم سیاست، ترجمه: فریبرز مجیدی. تهران. انتشارات فرهنگ جاوید.
  • اسلامی، روح الله احمدوند، شجاع (1396). اندیشه سیاسی در ایران باستان. تهران: سمت
  • اسلامی، روح‌الله (1398)، شکوه و زوال سیاست در اندیشه ایرانشهری. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
  • آموزگار، ژاله [مترجم] (1372). ارداویرف‌نامه. تهران: معین.
  • آهنگری، فرشته [مترجم] (1392). دینکرد ششم. تهران: صبا.
  • پالاسیوس، میگوئل آسین (1385). زندگی و مکتب ابن عربی. ترجمه حمیدرضا شیخی. تهران: اساطیر.
  • پورداود، ابراهیم، [مترجم] (1377). یشت‌ها. 2 مجلد. تهران: اساطیر.
  • پورداوود، ابراهیم [مترجم] (1394). اوستا، دوره چهار جلدی، تهران: نگاه
  • پورشبانان، علیرضا؛ پورشبانان، امیرحسین (1397). «بررسی تطبیقی ظرفیت ارداویراف‌نامه در مقایسه با متن و بازی دوزخ از کمدی الهی دانته». پژوهش‌های ادبیات تطبیقی. دوره 6، شماره 4.
  • تفضلی، احمد (1376). تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: سخن.
  • تفضلی، احمد [مترجم] (1354). مینوی خرد. تهران: بنیاد فرهنگ ایران
  • حیدری، دنیا؛ تسلیمی، محمدباقر (1391). «مقایسۀ تطبیقی بهشت و دوزخ در اداویراف‌نامه و کمدی الهی». همایش پژوهش‌های ادبی، تهران.
  • ربیع‌زاده، علی (1396). ارداویراف‌نامه در ترازوی نقد. بی‌جا.
  • روح‌الامینی، محمد (1379). نمودهای فرهنگی و اجتماعی در ادبیات فارسی. تهران: آگاه
  • سلطانی، سیما (1384). «گناهان زنان در ارداویراف‌نامه». پژوهش زنان. شماره 3.
  • عفیفی، رحیم (1372)، ارداویرافنامه (بهشت ودوزخ در آئین مزدیسنی). تهران: انتشارات توس
  • علمی دانشور، مهدی (1404)، «تطور مفاهیم پیرامون فرجام‌شناسی فردی در آیین زرتشتی از متون گاهانی تا متون پهلوی»، معرفت ادیان، سال شانزدهم، شماره 2.
  • علوی مقدم، مهیار (2009). «بررسی تطبیقی ارداویراف نامه، رساله الغفران و کمدی الهی»، الدِّراسات الأدبیّة (فی الثقافتین العربیّة والفارسیة وتفاعلهما)، 41(86): 245-265.
  • فضیلت، فریدون [مترجم] (1381). دینکرد سوم، تهران: فرهنگ دهخدا.
  • مانهایم، کارل (1389). مقاله‌هایی درباره جامعه‌شناسی شناخت. ترجمه فریبرز مجیدی. تهران: نشر ثالت.
  • مانهایم، کارل (1392). ایدئولوژی و اتوپیا. ترجمه فریبرز مجیدی. تهران: سمت.
  • مانهایم، کارل (1394). دومکراتیک شدن فرهنگ. ترجمه پرویز اجلالی. تهران: نی
  • محمدی، گردآفرین؛ نظری، جلیل (1387). «مقایسه نگاه ارداویرافنامه و رسالة الغفران در دنیای پس از مرگ»، فصلنامه مطالعات ادبیات تطبیقی، دوره 2، شماره 8: 195-211.
  • مصیبی، فاطمه؛ اسلامی، روح الله (1401). «دیالکتیک ایدئولوژی یا اتوپیای ارداویرافنامه»، دوفصلنامه پژوهشنامه تمدن ایرانی. دوره: 4. شماره 2: 161-17
  • نقیب‌زاده، احمد؛ ایزدی، امیرمحمد (1395). «مقایسه مبانی مشروعیت در دولت‌های هخامنشی و ساسانی». فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق وعلوم سیاسی. دوره 46، شماره 3: 798-815.
  • هینلز، جان راسل (1373). شناخت اساطیر ایران، ترجمه ژاله آموزگار، احمد تفضلی، تهران: چشمه.
  • یاسمی، رشید [مترجم] (1314). ارداویراف‌نامه، بی‌جا.
  • Nabati MS (2016). Evaluating and comparing the Book of Arda Viraf Nameh with Sayr al-’Ibad ILA l-Ma’ad, American International Journal of Research in Humanities, Arts and Social Sciences, 2328-3734
  • Asín Palacios, Miguel (1926). Islam and the Divine Comedy, translated and abridged by Harold Sunderland, London.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار