1
استاد زبانشناسی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2
دانشجوی دکتری زبانشناسی شناختی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
3
دانشجوی دکتری زبانشناسی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
10.22084/rjhll.2025.30695.2366
چکیده
چندمعنایی واژگانی یکی از مفاهیم بنیادین معنیشناسی شناختی است که در آن معانی گوناگون یک واژه، اعضای یک مقوله را شکل میدهند. این پژوهش با رویکرد معنیشناختی– شناختی، چندمعنایی سه پسوند اشتقاقی «ـفام»، «ـگون» و «ـوش» را بهعنوان پسوندهای شباهت در زبان فارسی بررسی میکند. روش تحقیق توصیفی– تحلیلی و ماهیت آن کیفی است. دادهها از پیکرهی بزرگ ناب استخراج و با استفاده از لغتنامه دهخدا (۱۳۷۳)، فرهنگ معین (۱۳۸۱) و فرهنگ عمید (۱۳۸۹) تبیین شدهاند. نتایج نشان میدهد «ـگون» گسترهی وسیعی از کارکردهای چندمعنایی دارد و گاه با تغییر معنای ریشه، واژهای مستقل میسازد. در مقابل، «ـفام» و «ـوش» با وجود تفاوتهای معنایی، دارای معنای مرکزی مشترک «شباهت» هستند. تمایز اصلی این دو، در انتزاعی یا عینی بودن مفهوم شباهتیابی است. بهطور کلی، هر سه پسوند، طیف متنوعی از معانی را گرد محور «مقوله شباهت» سازماندهی میکنند.
ابوالقاسمی، محسن (۱۳۸۷). دستور تاریخی زبان فارسی، تهران: سمت.
افراشی، آزیتا و کوشکی، فاطمه (۱۳۹۶). «تحلیل معناشناسی پیشوند پیش در زبان فارسی: رویکرد زبانشناسی شناختی»، زبانپژوهی، ۹ (۲۵): ۱۳۷-۱۶۶.
بامشادی، پارسا و انصاریان، شهرام (۱۳۹۳). «حرف اضافه یا اسم جایگاهنما»، در: مجموعه مقالات نهمین همایش زبانشناسی ایران (به کوشش م. دبیرمقدم)، جلد اول، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی: ۲۴۹-۲۶۴.
بامشادی، پارسا و قطره، فریبا (۱۳۹۶). «چندمعنایی پسوند-ی فارسی: کندوکاوی در چارچوب ساختواژه ساختی»، جستارهای زبانی، ۸ (۴۲): ۲۶۵-۲۸۹.
بامشادی، پارسا؛ انصاریان، شهرام و داوری اردکانی، نگار (۱۳۹۷). «چندمعنایی پسوند -انه فارسی: رویکرد ساختواژه ساختی»، مطالعات زبان و گویشهای غرب ایران، (۲۲): ۱-۱۱.
بهشتی، عباس (۱۳۵۵). ساختمان واژه زبان فارسی امروز، تهران: چاپخانه پیروز.
بیکس، رابرت (۱۳۸۹). درآمدی بر زبانشناسی تطبیقی زبانهای هند و اروپایی (ترجمه اسفندیار طاهری)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
پورمحمد، مهدی؛ شمسا، روحالله و ترایی، لیلا (۱۳۹۸). «بررسی شبکه معنایی پیشوند فرو از منظر معناشناسی شناختی»، تازههای علوم شناختی، ۲۱ (۲): ۶۱-۷۳.
تاکی، گیتی (۱۳۹۱). «طبقهبندی وندهای اشتقاقی زبان فارسی»، زبان و زبانشناسی، (۱۵): ۱۲۵-۱۴۰.
حقشناس، علیمحمد (۱۳۸۷). دستور زبان فارسی، تهران: مدرسه.
رفیعی، عادل (۱۳۹۱). «صرف ساختمحور: شواهدی از فرایندهای واژهسازی در زبان فارسی»، در: مجموعه مقالات هشتمین همایش زبانشناسی ایران (به کوشش م. دبیرمقدم)، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی، ۳۲۷-۳۳۶.
رفیعی، عادل و ترابی، سپیده (۱۳۹۳). «وراثت و انگیختگی رابطه صورت و معنی در واژگان: نمونههایی از واژهسازی زبان فارسی»، علم زبان، ۲ (۳): ۴۹-۶۴.
سامعی، حسین و تفسیری، ملیحه (۱۳۹۳). الگوهای ساخت واژه در زبان فارسی، تهران: آثار.
شریعت، محمدجواد (۱۳۹۰). «نقدی بر ساختار صفت نسبی در زبان فارسی»، پژوهشهای نقد ادبی و سبکشناسی، (۴): ۵۳-۶۷.
صادقی، علیاشرف (۱۳۷۲). «شیوهها و امکانات واژهسازی در زبان فارسی معاصر (۱)»، نشر دانش، (۷۷): ۲۱-۲۵.
صمصامی، محمد (۱۳۴۶). پیشوندها و پسوندهای زبان فارسی، اصفهان: نشر مشعل.
طباطبایی، علاءالدین (۱۳۹۴). «پیشوندهای زبان فارسی امروز (۱)»، نامه فرهنگستان، ۱۴ (۱): ۱۲۷-۱۳۷.
عظیمدخت، ذلیخا و رفیعی، عادل (۱۳۹۵). «واژههای مرکب مختوم به ستاک حال از منظر صرف ساختی: مورد [x-یاب]»، در: مجموعه مقالات چهارمین همایش ملی صرف (به کوشش ش. مدرس خیابانی و ف. قطره)، تهران: نشر نویسه پارسی: ۱۴۳-۱۷۰.
عمید، حسن (۱۳۸۹). فرهنگ فارسی عمید، تهران: راه رشد.
کشانی، خسرو (۱۳۷۱). اشتقاق پسوندی در زبان فارسی امروز، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
کلباسی، ایران (۱۳۹۱). ساخت اشتقاقی واژه در فارسی امروز، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
معین، محمد (۱۳۸۱). فرهنگ فارسی معین، تهران: آدنا.
نجفیان، آرزو؛ روشن، بلقیس و قیراطی، زهره (۱۳۹۴). «صرف کاربردشناختی پسوندهای نسبت در زبان فارسی»، زبانشناسی و گویشهای خراسان، (۱۳): ۲۱-۳۸.
Booij, G. (2007). “Construction Morphology and the Lexicon”. In F. Montermini,
Boye & N.R. Hathout (Eds.), Selected Proceedings of the 5thDecembrettes:Morphology in Tolouse, pp. 33-44.
Trousdale (eds.), The Oxford Handbook of Construction Grammar (pp.255-274). Oxford: Oxford University Press. 2016. “Construction morphology”. In A. Hippisley and G. Stump
Booij (ed.). The Construction of Words: Advances inConstructionMorphology (pp. 3-16). Cham: Springer.
Antunano, I. (1999). Polysemy and Metaphor in Perception Verbs: A Cross-Linguistic Study, PhD Thesis, and University of Edinburgh.
Bauer, L. (2004). The Borderline between Derivation and Compounding in Morphology and Its Demarcation. In V. U. Dressler (Ed.), Selected papers from the 11 morphology meeting (99. 97-108).
Brugmann, C. (1981). The story of "over". MA thesis, University of California.
Brugmann, C., and Lakoff, G. (1988). Cognitive topology and lexical networks. In S. Small, G. Cottrell and M.
Dehkhoda, A. (1995). Dehkhoda Dictionary. Tehran: Rowzanch. In Persian
Evans, V. and Green, M. (2006). Cognitive Linguistics: An introduction. Edinburg: Edinburg University Press. Fauconnier, G., and Turner, M. (2002). The Way We Think: Conceptual Blending and the Mind's Hidden Complexities. New York: Basic Books.
Fauconnier, G., and Turner, M. (2003). Polysemy and Conceptual Blending. In B. Nerlich, Z. Todd, V. Herman & D. Clark (Eds.), Polysemy: Flexible Patterns of Meaning in Mind and Language (pp. 79-94). Berlin: Mouton de Gruyter.
Geeraerts, D., and Coykens, H. (2007). Cognitive linguisties. Oxford: Oxford University Press.
Haghshenas, A. M. (2009). “Persian Grammar”. Tehran: Madrese. - Hamawand, Z. (2011). Prefixes of Degree in English: A Cognitive Corpus Analysis. Open Journal of Modern Linguistics 1: 13-23.
Hamawand, Z, (2013). “Prefixes of Spatiality in English: A Study in Cognitive Linguistics”. Theory and Practice in Language Studies 3, 736-747.
)