نقش‌نمای گفتمانی آره/بله-نه در زبان فارسی

نوع مقاله: مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای زبان شناسی دانشگاه اصفهان

2 استاد زبان شناسی دانشکده اصفهان

10.22084/rjhll.2018.17038.1855

چکیده

مقاله حاضر به واکاوی نقشنمای گفتمانی آره-نه در زبان فارسی می‌پردازد. برای نیل به این هدف از 180 فایل از مکالمات تلفنی پیکرۀ بی‌جن‌خان بهمراه مکالمات دوستانه و مصاحبه‌های رادیویی و تلوزیونی استفاده می‌شود. نقش‌نمای گفتمانی آره-نه براساس الگوی سه‌گانه تراگوت (1982) مورد بررسی قرار می‌گیرد. درکارکرد گزاره‌ای آره-نه نقش توافق و یا مخالفت، و در کارکرد متنی نقش انسجام کلام، و نهایتا" در کارکرد (بینا)فردی (بیانی یا ذهنیتی) نقش‌های کاربردشناختی از قبیل طفره‌رفتن و حفظ شأن مخاطب را ایفا می‌کند. البته در اغلب رخدادهای آره-نه کارکرد سه‌گانۀ مذکور توأما قابل مشاهده است. در همین راستا، می‌توان استدلال کرد ظهور و بروز چنین کارکردهایی تا حد زیادی با روند دستوری‌شدگی و یا طیف‌های تغییر معنایی مطابقت دارد. ادعای دیگر این این است که وجود ویژگی‌های گزاره‌ای نقش‌نمای آره-نه نشان می‌دهد که قبل از دستوری‌شدگی این عبارت، فرایند عضوگیری آن از حوزۀ دستور جمله برای حوزۀ دستور معترضه گزیده است.

کلیدواژه‌ها


-  خانلری، پرویز (۱۳۶۵)، تاریخ زبان فارسی، جلد دوم، تهران: نشر نو.

-  عموزاده، محمد و نورا، اعظم (1393)، «دستوری‌شدگی عبارت یعنی از منظر دستور گفتمان»، پژوهش‌های زبانی ۵ (۱)، 94-75.

-  نورا، اعظم (1394)، بررسی ابعاد دستوری شدن نقش نماهای گفتمان در زبان فارسی روزمره، پایان‌نامه‌ی دکتری زبان‌شناسی، دانشگاه اصفهان.

-  Aijmer, K. (2002), English discourse Particles. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company.

-  Alami, M. (2016), An investigation of pragmatic functions and position of prevalent Persian discourse markers used in casual conversations among Tehrani speakers. International journal of applied linguistics & English literature, 5 (1), 250-263.

-  André, V. (2005), Oui-non: une pratique discursive sous influence. Marges linguistiques, 9, 195-213.

-  Brinton, L. J. (1996), Pragmatic markers in English. Berlin: Mouton de Gruyter.

-  Brinton, L. J. (2008), The comment clause in English: Syntactic origins and pragmatic development (Studies in English Language). Cambridge: Cambridge University Press.

-  Brinton, L. J. (2010), The development of I mean: Implications for the study of historical pragmatics. Susan M. Fitzmaurice and Irma Taavitsainen (eds.), Methods in Historical Pragmatics, (37-80). Berlin: Mouton de Gruyter.

-  Burridge, K. & Florey, M. (2002), ‘Yeah-no he’s a good kid’: a discourse analysis of Yeah-no in Australian English. Australian Journal of Linguistics (22), 149–171.

-  Christenfeld, N., Schachter, S. & Bilous, F. (1991), Filled pause and gestures: It’s not coincidence. Journal of Psycholinguistic Research, 20(1), 1-10.

-  Dik, S. (1997), The Theory of Functional Grammar, Part 2: Complex and Derived Constructions (Functional Grammar Series, 21.) Berlin, New York: Mouton de Gruyter.

-  Du Bois, J. W., Schuetze-Coburn S., Cumming, S. & Paolino, D. (1993), Outline of Discourse Transcription. In Jane Edwards & Martin Lampert (Eds.) Talking Data: Transcription and Coding in Discourse Research. (45-89). Hillsdale, NS: Laurence Erlbaum.

Fischer, K. (2014), Discourse Markers. In K. Schneider & A. Barron (eds), Pragmatics of Discourse. Mouton de Gruyter, Handbooks of Pragmatics, vol. 3, 271-294.

-  Halliday M. & Hasan R. (1976), Cohesion in English. London: Longman.

-  Harder, P. & Boye, K. (2012), (Inter)subjectification and pragmaticalization in a functional theory of grammaticalization. In Auwera, J. & Nuyts, J. (Eds.), Grammaticalization and (inter)subjectification, (9-20). Koninklijke Vlaamse Academie van Wetenschappen en Kunsten.

-  Heine, B. & Kaltenböck G. (2016), Ways leading to transcategoriality. Paper presented at the Workshop on Transcategoriality, Université de Rouen, April 27, 2015.

-  Heine, B. (2013), On discourse markers: Grammaticalization, pragmaticalization, or something else? Linguistics, 51(6), 1205-47.

-  Heine, B. (2018). Are there two different ways of approaching grammaticalization? In S. Hancil, T. Berban & J. Vicente Lozano (Eds). New Trends in Grammaticalization and Language Change, 23-54.

-  Heine, B., Kaltenböck, G., Kuteva, T & Long, H. (2017), Cooptation as a discourse strategy, Linguistics: An Interdisciplinary Journal of the Language Sciences 55 (4), 813-856.

-  Heine, B., Kaltenböck, G., Kuteva, T. & Long, H. (2013), An outline of discourse grammar. In S. Bischoff & C. Jeny (eds.), Reflections on functionalism in linguistics. Berlin & Boston: De Gruyter Mouton.

-  Hopper, P. J. (1991), on some principles of grammaticalization. in Traugott, E. & Heine, B. (Eds.), Approaches to grammaticalization, (17-36). Amsterdam: John Benjamins Publishing Company.

-  Jacobs, A. & Jucker, A. H. (1995), “The historical perspective in pragmatics”. In A. Jucker (Ed.), Historical Pragmatics (3–33). Amsterdam: John Benjamins.

-  Kaltenböck, G. (2013), The development of comment clauses. In Aarts, Bas, Joanne Close, Geoffrey Leech and Sean Wallis (eds.), The Verb Phrase in English: Investigating Recent Language Change with Corpora, (286-317). Cambridge: Cambridge University Press.

-  Lee-Goldman, R. (2011), No as a discourse marker. Journal of Pragmatics, 43, 2627-2649.

-  Lyons, J. (1995), Linguistic Semantics. Cambridge: Cambridge University Press.

-  Moore, E. (2007), Yeah-No: a discourse marker in Australian English. Honours thesis, Department of Linguistics and Applied Linguistics, The University of Melbourne

-  Ocampo, F. (2006), Movement towards discourse is not grammaticalization: The evolution of /claro/ from adjective to discourse particle in spoken Spanish. In Nura Sagarra & Almeida Jacqueline Toribio (eds.), Selected proceedings of the 9th Hispanic linguistics symposium, (308–319). Somerville, MA: Cascadilla Proceedings Project.

-  Ostman, J. (1995), Pragmatic particles twenty years after. In Wavik, B., Tanskanen, S. K. & Hiltunen, R. (Eds.), Organization in discourse, (95-108). Department of English, University of Turku, Finland.

-  Schiffrin, D. (1987), Discourse Markers. Cambridge, UK: Cambridge University Press.

-  Schiffrin, D. (2001), Discourse markers: Language, meaning, and context. In D. Schiffrin, D. Tannen & H. Hamilton (Eds.), The Handbook of Discourse Analysis (54–75). Malden, MA: Blackwell.

-  Schiffrin, D. (2006). Discourse marker research and theory: revisiting and. In K. Fischer (ed.), Approaches to Discourse Particles (315–338). Amsterdam: Elsevier.

-  Traugott, E. & Dasher, R. (2002), Regularity in semantic change. Cambridge: Cambridge University Press.

-  Traugott, E. & Heine, B. (1991), Approaches to grammaticalization. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company.

-  Traugott, E. & König, E. (1991), The semantics-pragmatics of grammaticalization revisited. In Traugott, E. & Heine, B. (Eds.), Approaches to grammaticalization, (189-214). Amsterdam: John Benjamins Publishing Company.

-  Traugott, E. (1982), From Propositional to Textual and Expressive Meanings: Some Semantic-Pragmatic Aspects of Grammaticalization. In Lehmann & Malkiel (Eds.) Perspectives on Historical Linguistics. (245-271). Amsterdam: John Benjamins Publishing Company.

-  Traugott, E. (1989), On the rise of epistemic meaning in English: An example of subjectification in semantic change. Language, 65(1), 31-55.

-  Traugott, E. C. (1999), The Rhetoric of counter-expectation in semantic change: a study in subjectification. In: A. Blank, & P. Koch. (Eds.), Historical Semantics and Cognition (61-89). Berlin & New York: Mouton de Gruyter.

-  Wierzbicka, A. (1991), Cross-cultural pragmatics: the semantics of human interaction. Berlin: Mouton de Gruyter.

-  Wu, F. (2004), Recent studies on grammaticalization. Foreign Language Teaching and Research 1, 18-24.