کاوش مفهوم شناختی عشق در بستر غیر ادبی زبان‌های فارسی و عربی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

2 دکترای زبان و ادبیات عربی دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.

10.22084/rjhll.2025.30385.2357

چکیده

پژوهش حاضر با رویکرد شناختی به مفهوم عشق و تعابیر آن در بخش همگانی و غیر ادبیِ زبان‌های فارسی و عربی می­‌پردازد با این هدف که مشخص نماید بازنمایی­‌های عشق در این بخش به چه صورت است و تا چه اندازه استعاری است. بررسی داده‌­ها، نشان از آن دارد که سهم استعاره­‌های عشق از زبان رایج و عادیِ روزمره برخلاف دیگر مفاهیم احساسی نظیر خشم، ترس، غم و شادی که عمدتا استعاری­ اند، چندان نیست. علت می‌تواند این باشد که احساسات مذکور در انجام تکالیف اصلی زندگی لازم و اجتناب­ ناپذیر­ند و به­ صورت روزمره تجربه می‌­شوند؛ به ­تعبیری جزو سازوکار بقای انسان به­ شمار می ­آیند؛ ولی عشق تجربه‌­­ای همه ­شمول و ناگزیر نیست و این ویژگی آن در زبان نیز انعکاس یافته است طوری‌­که عشق، بیشتر واقعیتی ادبی و خیال­ انگیز پیدا کرده تا معمول و متعارف؛ بنابراین عشق بیشترِ ساختار خود را در بخش ادبی و دریافت‌­های ذوقی زبان می­ یابد و فهم و بیان آن چندان با استعاره ­های رایج و روزمره‌ای که با آنها زندگی می­‌کنیم، صورت نمی‌پذیرد و به ­همین خاطر است که برای شناخت این مفهوم در یک زبان/ها، ناخودآگاه به سراغ شعر و داستان های عاشقانه یا همان ادبیات زبان موردنظر می‌­رویم. روش انجام این تحقیق، توصیفی- تحلیلی و روش تحلیل به­ صورت معناشناسیِ شناختی است. بررسی داده ­های این پژوهش، نشان می­‌دهد که نیرو (جاذبة معشوق و قدرت عشق)، مسابقه (هم­‌آوردی طرفین)، جهت (پیرو شدن عاشق)، ظرف و ماده درون آن (وجود عشق و کیفیت آن)، جاندارپنداری (صاحب اختیار شدن دیگری یا عشق) و آتش (درد، بیماری و تباهی) جنبه‌های برجسته ­یافته عشق در سطح متعارف این زبان‌ها است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  • قرآن مجید.
  • ابتهاج، هوشنگ (1388). غزلیات هوشنگ ابتهاج، انتشارات چشمه.
  • ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1380). دفتر عقل و آیت عشق. تهران: طرح نو.
  • اسپرهم، داوود؛ تصدیقی، سمیه (1397). «استعاره شناختی عشق در مثنوی مولانا». متن­پژوهی ادبی، 76: 87-114.
  • افراشی، آزیتا (1396). «الگوی انطباق ریشه شناختی واژگان و استعاره­های مفهومی در حوزه عواطف با رویکرد شناختی». مجله زبان و زبانشناسی، 13 (26): 69-88.
  • جمعی از نویسندگان، (بی­تا). المنجد فی اللغة العربیة المعاصرة. بیروت: دارالمشرق.
  • ربیعی، فاطمه؛ قربانی، نیما؛ پناغی، لیلی (1399). «همبسته­های فیزیولوژیک هیجان­های بنیادی خشم و غم در افراد سالم و افسرده». مجله علوم روان­شناختی، 19 (90): 665-675.
  • رمضانی، ربابه؛ ناظمیان، رضا (1398). «استعارة مفهومی و تصویرسازی در شعر غادةالسمان بر اساس نظریة لیکاف و جانسون». دو فصلنامة علمی بلاغت کاربردی و نقد بلاغی، 4 (2): 123-137.
  • زرقانی، سید مهدی؛ مهدوی، محمدجواد؛ آباد، مریم (1392). «تحلیل شناختی استعاره­های عشق در غزلیات سنائی»، جستارهای ادبی، 3: 1-30.
  • الفراوزی، عبدالرزاق؛ مرزوق، محمد (2021). «مقاربة تصوریة معرفیة لبنیة الأفعال النفسیة فی اللسان العربی قضایا ونماذج». مجله العمدة فی اللسانیات وتحلیل الخطاب. 5 (2): 322-343.
  • فیاضی، مریم سادات؛ کرد زعفرانلو، عالیه (1388). «خاستگاه استعاری افعال حسی چند معنایی در زبان فارسی از منظر معنی شناسی شناختی». ادب پژوهی، 6: 87-109.
  • کوچش، زولتان (1394). استعاره در فرهنگ جهانی­ها و تنوع. ترجمه نیکتا انتظام. چاپ 1، تهران: سیاهرود.
  • کوچش، زولتان (1398). مقدمه­ای کاربردی بر استعاره. ترجمه شیرین پورابراهیم. چاپ 2، تهران: سمت.
  • لیکاف، جورج؛ جانسون، مارک (1395). استعاره­هایی که با آنها زندگی می­کنیم. ترجمه هاجر آقا ابراهیمی، چاپ 2، تهران: نشر علم.
  • محمدی، سمیه (1400). بررسی مقابله­ای استعاره (استعاره­های مربوط به چهار مفهوم احساسی شادی، غم، خشم و ترس) در زبان­های فارسی و عربی بر اساس نظریه استعاره مفهومی. دانشگاه بوعلی سینا، همدان.
  • موسوی­ثابت، فاطمه؛ خلیلی­جهانتیغ، مریم؛ بارانی، محمد (1399). «استعاره شناختی عشق در" کاش حرفی بزنی" از مصطفی رحماندوست (بر اساس نظریه جورج لیکاف و مارک جانسون)»، پژوهشنامه ادب غنائی، 34: 226-203.
  • مولانا، جلال الدین (بی­تا). کلیات شمس یا دیوان کبیر، با تصحیحات و حواشی بدیع­ الزمان فروزانفر، تهران: امیر کبیر.
  • ناظمیان، رضا (1393). فرهنگ امثال و تعابیر عربی- فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
  • هاشمی، زهره (1392). «زنجیره­های استعاری «محبت» در تصوف (بررسی دیدگاه صوفیه درباره محبت از قرن دوم تا ششم هجری بر بنیاد نظریه استعاره مفهومی)». فصلنامه علمی-پژوهشی نقد ادبی، 6 (22): 29-48.
  • Kövecses, Z. (2000). Metaphor and Emotion: Language, Culture, and Body in Human Feeling. Cambridge: Cambridge University Press.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار