پژوهش های زبان شناسی تطبیقی

پژوهش های زبان شناسی تطبیقی

بررسی طرح‌واره‌های جنسیتی قصاید خاقانی با رویکرد زبان‌شناسی ‌شناختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
موسی علیزاده 1
فیروز فاضلی 2
علیرضا نیکویی 3
1 دانشجوی دکتری، رشتۀ زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.
10.22084/rjhll.2025.30498.2358
چکیده
مبحث آبای‌علوی و امّهات‌‌اربعه، ازجمله مفاهیم کانونی دستگاه گفتمانی قصاید خاقانی می‌باشد که از دریچۀ پژوهش‌های زبان‌شناختی، به‌مثابۀ مجرایی برای بازتولید باورها و چارچوب‌های فکری– اعتقادی به خوانندگان اثر به‌شمارمی‌آید. این پژوهش سعی دارد براساس حوزه‌های مبدأ و مقصد استعارۀ کوچش و کلیشه‌های جنسیتی جان استیونز و چارتریس-بلک، در 132 قصیدۀ خاقانی، نشان ‌دهد که اگرچه زنان در متن حضور کم‌رنگی دارند؛ امّا ردپای اندیشه‌های زنانه در لایه‌های زیرین شعر به‌وضوح دیده‌می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان‌می‌دهد که کلیشه‌های‌جنسیتی آبای‌علوی و عناصر ‌اربعه در قصاید خاقانی، تقابل‌های گفتمانی دوگانه‌ای میان مفهوم استعاریِ مادر و پدر پدیدآورده‌است و بر طیف‌های‌معنایی دوگانه‌ای چون «آسمان و زمین/ پدر و مادر / زن و مرد» با بار معنایی مثبت و منفی، دلالت‌دارد.
کلیدواژه‌ها
خاقانی
طرحواره‌های جنسیتی
کوچش
چارتریس-بلک
جان استیونز
موضوعات
  • قرآن کریم.
  • ترجمۀ کتاب مقدّس (2017م). انگلستان: انتشارات ایلام
  • استیونز، جان (1387). جنسیت و نوع ادبی، دیگر خوانی‌های ناگزیر: رویکردهای نقد و نظریۀ ادبیات - کودک. ترجمۀ اسماعیل حسینی، به‌کوشش مرتضی خسرونژاد، تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
  • اسمعیلیان آذری، زهرا و همکاران (1402). «تحلیل بازنمایی ایدئولوژی جنسیتی در لایه‌های سبکی سوگ سروده‌های شخصی فارسی». مطالعات زبانی و بلاغی، دورۀ 14، 34: 249-274.
  • افراشی، آزیتا (1394). مبانی معناشناختی، تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
  • بهنام‌فر، محمد و احراری‌وفا، صدیقه (1389). «آیا خاقانی زن ستیز است؟»، نشریۀ زبان و ادب فارسی تبریز، شمارۀ مسلسل 220: 42-21.
  • پورگیو، فریده و ذکاوت، مسیح (1398). «بررسی نقش‌های جنسیتی در خاله سوسکه». مجلۀ مطالعات ادبیات کودک، دورۀ اوّل، شمارۀ دوم: 27-43.
  • خاقانی، افضل‌الدّین‌بدیل (1388). دیوان خاقانی شروانی، به‌کوشش سیدضیاءالدّین سجادی، تهران: انتشارات زوّار.
  • دفتری‌نژاد، افسانه و همکاران (1398). «بررسی تأثیر جنسیت و زمان بر استعاره‌های مفهومی غم در آثار پیش و پس از انقلاب‌اسلامی ایران به قلم احمد محمود و سیمین دانشور؛ از دیدگاه اجتماعی- شناختی». جستارهای‌نوین‌ادبی، دورۀ پنجاه و دوم، شمارۀ 4: 19-41.
  • راسخ‌مهند، محمّد (1390). درآمدی بر زبان‌شناسی‌شناختی (نظریه‌ها و مفاهیم)، تهران: انتشارات سمت.
  • ﺭﻭﺣﺎﻧﻲ، ﻣﺴﻌﻮﺩ ﻭ ملک، ﺳﺮﻭﻧﺎﺯ (١٣٩٢). «ﺑﺮﺭﺳﻲ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺟﻨﺴﻴﺖ ﺑﺮ ﮐﺎﺭﺑﺮﺩ ﺗﺸﺒﻴﻪ ﻭ ﺍﺳﺘﻌﺎﺭﻩ ﺩﺭ ﺷﻌﺮ ﺯﻧﺎﻥ ﺷﺎﻋﺮ ﻣﻌﺎﺻﺮ». فصلنامۀ ﺯﺑﺎﻥ ﻭ ﺍﺩﺑﻴﺎﺕ ﻓﺎﺭﺳﻲ، سال 21، 74: ٧-٢٧.
  • روشن، بلقیس و اردبیلی، لیلی (1392). مقدمه‌ای بر معناشناسی شناختی، تهران: انتشارات علمی.
  • سلاجقه، پروین (1385). از این باغ شرقی (نظریۀ نقد شعر کودک و نوجوان)، تهران: کانون پرورش فکری کودک و نوجوان.
  • شریفی، شهلا و دریق‌گفتار، سمانه (1395). «بررسی نمود تفاوت‌های جنسیتی ایدئولوژیک در جامعه، دورۀ کشف حجاب»، مجلۀ تحلیل ‌اجتماعی نظم و نابرابری اجتماعی، دورۀ 8، 1: 153-184.
  • شمیسا، سیروس (1389). فرهنگ تلمیحات، تهران: انتشارات میترا.
  • شهرستانی، زهره و همکاران (1400). «تأثیر جنسیت بر مفهوم استعاری در روایت‌های زنانه و مردانه از جنگ تحمیلی»، فصلنامۀ زبان‌شناسی‌اجتماعی،دورۀ 5، 4: 89-100.
  • صفوی، کورش (1390). درآمدی بر معنی‌شناسی، تهران: انتشارات سوره مهر.
  • فروزانفر، بدیع‌الزمان (1387). سخن و سخنوران، تهران: انتشارات زوّار
  • قاسم‌زاده، حبیب‌الله (1392). استعاره و شناخت، تهران: انتشارات ارجمند.
  • قاسم‌زاده، حبیب‌الله (1398). مقدّمه‌ای بر شناخت‌پژوهی استعاره (قطره در نهان‌خانۀ صدف)، تهران: انتشارات ارجمند.
  • قاسمی، زهرا (1394). «بررسی استعارۀ مفهومی زن در شعرهای فروغ فرخ‌زاد»، مطالعات زبان ‌و ادبیات ‌غنایی، سال 5، 16: 36-25.
  • کزازی، میرجلال‌الدین (1376). رخسار صبح (بر بنیاد واژه‌شناسی، زیبایی‌شناسی، ژرفاشناسی)، چ5، تهران: نشر مرکز.
  • کوچش، زولتان (1396). استعاره مقدمه‌ای کاربردی، ترجمۀ جهانشاه میرزابیگی، تهران: انتشارات آگاه
  • گروسی، سعیده (1395). جنسیت، جامعه و جامعه‌شناسی، تهران: انتشارات جامعه‌شناسان.
  • گلی، احمد و صفدرپور، فرنیا (1394). «چهرۀ زنان در دیوان خاقانی»، فصلنامۀ دُر درّی، سال 5، 14: 44-29.
  • مصفّا، اابوالفضل (1366). فرهنگ اصطلاحات نجومی همراه با واژه‌های کیهانی در شعر فارسی، تهران: موسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  • هولمز، ماری (1389). جنسیّت در زندگی روزمره، ترجمۀ محمّدمهدی لبیبی، تهران: انتشارات نقد افکار.
  • یارمحمّدی، لطف‌الله (1372). شانزده مقاله در زبان‌شناسی کاربردی و ترجمه، شیراز: انتشارات نوید.
  • Charteris-Black, J. (2004). Corpus Approaches to Critical Metaphor Analysis, New York: Palgrave Macmillan.