چندمعنایی همکرد «زدن» در افعال مرکب زبان فارسی از منظر صرف ساختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان‌شناسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

2 دانشیار زبان‌شناسی، دانشگاه ولی‌عصر(عج) رفسنجان، ایران

10.22084/rjhll.2025.30591.2363

چکیده

در این جستار به بررسی افعال مرکب با همکرد «زدن» در زبان فارسی از منظر صرف ساختی پرداخته شده‌است. پژوهش حاضر رویکردی توصیفی-تحیلی دارد و با بهره‌گیری از داده‌های گردآوری شده از منابع متنوع لغوی و پیکره‌های زبانی، به شناسایی و تحلیل طرح‌واره‌های ساختی این افعال می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که افعال مرکب با همکرد «زدن» را می‌توان در شش طرح‌وارۀ ساختی کلی دسته‌بندی کرد که هر کدام دارای زیرطرح‌واره‌های خاص خود هستند. این طرح‌واره‌ها بر اساس معانی مختلف همچون تأثیرگذاری، حرکت، تولید، تغییر حالت، ایجاد و انجام عمل شکل گرفته‌اند. همچنین، مشخص شد که فعل «زدن» در این ساخت‌ها دارای درجات مختلفی از سبک‌شدگی است که می‌توان آن را بر روی یک پیوستار نشان داد. این پژوهش با ارائه تحلیلی جامع از ساختار و معنای افعال مرکب با همکرد «زدن»، به درک بهتر نظام واژه‌سازی زبان فارسی کمک می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • اسحاقی، مهدیه و کریمی دوستان، غلامحسین (۱۴۰۱). «پیکرۀ ساخت‌های فعل سبک زبان فارسی». نشریه پژوهش‌های زبان‌شناسی. (1)۱۴، 173-198. doi: 10.22108/jrl.2023.135758.1685
  • امینی، طاهره (1395). بررسی پنجاه حکایت اسرارالتوحید بر اساس دستور ساختی، پایان‌نامه ارشد زبان و ادبیات فارسی، پژوهشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا (س).
  • انوری، حسن (1381). فرهنگ بزرگ سخن. تهران: سخن.
  • انوری، حسن و احمدی‌گیوی، حسن (۱۳۹۲). دستور زبان فارسی۲، ویرایش چهارم، چاپ 3، تهران: فاطمی.
  • باطنی، محمدرضا (۱۳۹۲). توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی. چاپ 30، تهران: امیرکبیر.
  • بامشادی، پارسا (1398). اشتقاق و ترکیب در زبان فارسی در چارچوب ساخت­واژۀ ساخت­محور شناختی. رسالۀ دکتری زبان‌شناسی­. دانشگاه شهید بهشتی.
  • بامشادی، پارسا و قطره، فریبا (1396). «چندمعنایی پسوند «-ی» فارسی: کندوکاوی در چارچوب ساختواژۀ ساختی». جستارهای زبانی، دوره 8، 7 (42): 289-265.
  • بامشادی، پارسا؛ انصاریان، شادی و داوری‌اردکانی، نگار (1397). «چندمعنایی پسوند «-انه» فارسی: رویکرد ساخت‌واژۀ ساختی». مطالعات زبان‌ها و گویش‌های غرب ایران، 6 (22): 39-21.
  • بامشادی، پارسا؛ انصاریان، شادی و داوری اردکانی، نگار (1400). «پسوندهای «-زار» «- کده» و
    «- ِستان» فارسی در چارچوب ساخت واژۀ ساختی». مطالعات زبان‌ها و گویش‌های غرب ایران، 9(1): 21-41.
  • بهرامی، فاطمه و شیخانیان پور، بهناز (1399). «گسترش معنایی فعل «زدن» محصول مجاز یا استعاره؟ تحلیلی در چهارچوب الگوی چندمعنایی چهارمقوله‏ای». پژوهش‌‌های ‌زبان‌شناسی، 11(2)، 187-214.
  • بهرامی‌خورشید، سحر و نامداری، اسما (1398). «بررسی افعال پیشوندی در زبان فارسی از منظر صرف ساخت». مطالعات زبان‌ها و گویش‌های غرب ایران، 7 (2)، صص 35-55.
  • حسن‌پوران، زهرا و علیزاده، علی (1402). «بررسی واژه‌های مرکب مختوم به ستاک «نگار» در زبان فارسی: رویکردی شناختی». پژوهش‌های زبانی، 14(2)، 79-104. doi:10.22059/jolr.2024.363973.666852
  • حق‌شناس، علی‌محمد (۱۳۸۷). دستور زبان فارسی. تهران: انتشارات مدرسه.
  • خانلری، پرویزناتل (۱۳۹۲). دستور زبان فارسی، چاپ ۲۶،‌ تهران: توس.
  • دبیرمقدم، محمد (۱۳۸۴). فعل مرکب در زبان فارسی در پژوهش‌های زبان‌شناختی فارسی: مجموعه مقالات، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  • رزم دیده، پریا و حسن‌شاهی راویز، محمد (1400). «بررسی چندمعنایی فعل‌های مرکب فارسی با همکرد گرفتن براساس نظریۀ صرف ساختی». زبان‌شناسی و گویش‌های ایرانی، 6(2)، 213-252.

doi:10.22099/jill.2022.42693.1294

  • رزم دیده، پریا و حسن‌شاهی راویز، محمد (1402). «تحلیل چندمعنایی افعال مرکب با همکرد «دادن» در چارچوب معنی‌شناسی قالبی و صرف ساختی». مطالعات زبان‌ها و گویش‌های غرب ایران، 11(4)، 75-111. doi:10.22126/jlw.2023.9354.1715
  • رزم‌دیده، پریا و خیرمند، ساره (1399). «چندمعنایی واژه‌های پیچیدۀ مختوم به «نامه» در چارچوب صرف ساختی». زبانشناسی و گویش‌‌های خراسان، 12(2): 59-98.
  • رفیعی، عادل (1391). «مفهوم عامل در واژه‌های مشتق زبان فارسی». پژوهش‌های ‌زبان‌شناسی، 2(7): 32-19.
  • رفیعی، عادل و ترابی، سارا (1393). «وراثت و انگیختگی رابطه صورت و معنی در واژگان: نمونه‌هایی از واژه‌سازی زبان فارسی». علم زبان، 2 (3): 66-49.
  • رفیعی، عادل و رضایی، حدائق (1398). «ساخت اسامی مشتق از پسوند «-گر» از منظر صرف ساختی». جستارهای زبانی، ۱۰ (۳): ۷۱-۹۴.
  • سیاوشی، سپیده (1392). تحلیل شناختی در انتخاب همکرد در افعال مرکب فارسی، رساله دکتری زبان‌شناسی. دانشکده زبان و ادبیات فارسی.گروه زبان‌شناسی، آموزش فارسی به غیرفارسی زبانان و فرهنگ و زبان‌های باستانی، دانشگاه علامه طباطبایی.
  • ظهرابی، فاطمه و رفیعی، عادل (1403). «تحلیلی ساختی از واژه‌های مرکب برگرفته از ستاک گذشته «گشت» در زبان فارسی». زبانشناسی و گویش‌‌های خراسان.

https://doi.org/10.22067/JLKD.2024.87087.1237

  • عباسی، زهرا (1396). «واژه‌های غیربسیط فارسی در صرف واژگانی و صرف ساختی». جستارهای زبانی، ۸ (۳): ۶۷-۹۳.
  • عظیم‌دخت، ذلیخا و رفیعی، عادل (1398). «واژه‌های مرکب مختوم به ستاک حال «پز» با مفهوم عامل‌محور از منظر صرف ساختی». پژوهش‌های ‌زبان‌شناسی تطبیقی، 9 (17): 19-45.
  • کریمی، کورش و نجفیان، آرزو و مهدی‌بیرقدار، راضیه و حسینی معصوم، سیدمحمد (1402). «سلسله ‌مراتب طرح‌واره‌ای در پیکربندی اسم‌های مرکب برون‌مرکز کُردی سورانی در صرف ساختی بوی». زبانشناسی و گویش‌‌های خراسان، 15(4): 107-137. doi: 10.22067/jlkd.2024.86478.1230
  • کشانی، خسرو (1372). فرهنگ فارسی زانسوف، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
  • لازار، ژیلبر (1393). دستور زبان فارسی معاصر. با ترجمۀ مهستی بحرینی، جلد 3،‌ تهران: هرمس.
  • منصوری، مهرزاد (1392). «فعل سبک در افعال مرکّب فارسی». مطالعات زبان‌ها و گویش‌های غرب ایران، 1(1): 77-104.
  • Booij, G. (2010a). “Compound construction: schemas or analogy?” In S. Scalise & I. Vogel (Eds.), Cross-disciplinary issues in compounding: A construction morphology perspective (pp. 93–108). Amsterdam: John Benjamins.
  • Booij, G. (2010b). Construction morphology. Oxford: Oxford University Press.
  • Culicover, P. W., & Jackendoff, R. (2005). Simpler syntax. Oxford: Oxford University Press.
  • Culicover, P. W., & Jackendoff, R. (2006). “The simpler syntax hypothesis”. Trends in Cognitive Sciences, 10: 413–418.
  • Family, N. (2006). Exploration of semantic space: The case of light verb construction in Persian. PhD Dissertation, École des Hautes Études en Sciences Sociales.
  • Jackendoff, R. (2007). “A parallel architecture perspective on language processing”. Brain Research, 1146: 2–22.
  • Rasooli, M. S., Moloodi, A. S., Kouhestani, M., & Minaei-Bidgoli, B. (2011). “A syntactic valency lexicon for Persian verbs: The first steps towards Persian dependency Treebank”. In 5th Language & Technology Conference (LTC): Human Language Technologies as a Challenge for Computer Science and Linguistics (pp. 227–231), Poznań, Poland.
  • Riehemann, S. Z. (1998). “Type-based derivational morphology”. The Journal of Comparative Germanic Linguistics, 2(1): 49–77.
  • Riemer, N. (2005). The semantics of polysemy: Reading meaning in English and Walpiri. Berlin/New York: De Gruyter Mouton.