پژوهش های زبان شناسی تطبیقی

پژوهش های زبان شناسی تطبیقی

واگستریِ فعل در دامنه و همکرد: الگویی نقشی برای فعل‌های گسترده‌ی فارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه الزهرا.
چکیده
مقولۀ فعل یکی از مقوله‌های جهانی در همۀ زبان‌هاست. فرایندهای فیزیکی، ذهنی، کلامی و رفتاری معمولاً در قالب مقولۀ فعل بازنمایی می‌شود. ولی گاه در مواردی از مقوله‌های واژگانی اسم و صفت در ساخت‌هایی خاص برای بازنمایی فرایندها استفاده می‌شود. نمونۀ بسیار رایجِ آن، به‌ویژه در زبان‌های هندواروپایی، ساختِ اسنادی و همراهی فعلِ ربطی با صفت و در واقع گروه صفتی است. ولی در برخی زبان‌ها، از جمله فارسی، اردو، آلمانی و پرتغالی، از گروهِ اسمی به همراه برخی فعل‌های مادی یا فیزیکی در معنای «انجام‌دادن» نیز برای بازنمایی فرایندها و ایفای نقش فعلی استفاده می‌شود. شاید این کارکرد در فارسی، که آن را ساخت فعل گسترده می‌نامم، کهن‌تر از زبان‌های دیگر باشد چون ردِّ آن را می‌توان در متن‌های پارسیگ نیز یافت. دو ساخت یادشده، ساختِ اسنادی و ساختِ فعلِ گسترده، نحوی‌اند، و در نتیجه بسیار زایا. چون این فعل گسترده ساختی نحوی دارد، گروه اسمی درون آن می‌تواند با وابسته‌های گوناگون گسترش یابد، جابه‌جا شود و از فعل فاصله گیرد. بنابراین، قابلیت‌های معنایی بسیار بیش‌تری نسبت به فعلِ یک‌واژه‌ای دارد. در این مقاله، تلاش می‌شود با نمونه‌های واقعی نشان داده شود چگونه بخش فراوانی از فرایندهای فعلی در زبان فارسی با ساخت فعل گسترده بیان می‌شود. در این راه، با بهره‌گیری از الگوی ساختِ گذرایی در دستورِ نقشیِ سازگانی، نشان داده می‌شود که گروه اسمیِ همراهِ فعلِ «همکردی» در فعل گسترده، که از نظر نحوی نقش متمم را ایفا می‌کند، از نظر معنایی نقش «دامنه»ی فرایندنما را بازی می‌کند نه متممِ «کنش‌پذیر». به همین دلیل، می‌تواند نشانگر معنای فعلی باشد. از این‌رو، گذراییِ فعل گسترده با نیازِ اسمِ دامنه به متمم مشخص می‌شود، به‌گونه‌ای که اگر دامنه نیاز به متمم نداشته باشد، فعل گسترده ناگذر است، و اگر دامنه نیاز به متمم داشته باشد، فعل گسترده گذراست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

- آل‌احمد، جلال (1374 [1345]). خسی در میقات. تهران: انتشارات دیدگاه و انتشارات فردوس.
- خانلری، پرویز ناتل (1365). تاریخ زبان فارسی. جلد دوم. تهران: نشر نو.
- زرین‌کوب، عبدالحسین (1377). شعلۀ طور: دربارۀ زندگی و اندیشۀ حلاج. تهران: سخن.
- ساسانی، فرهاد (1390). «آیا انضمام و ترکیب در فعل فارسی توجیه‌پذیر است؟»، در مجموعه مقالات سومین هم‌اندیشی صرف، به کوشش فریبا قطره و شهرام مدرس خیابانی (تهران: انجمن زبان‌شناسی ایران و اهورا، 1390): 81-106.
- ساسانی، فرهاد (1394). «فعل در زبان فارسی». در با مهر: جشن‌نامۀ دکتر محمدرضا باطنی. تهران: انتشارات فرهنگ معاصر، 127-154.
- ساسانی، فرهاد (1403). معناشناسی خُرد. تهران: لوگوس.
- صحت، سروش (1402). تاکسی‌سواری: مجموعه داستان. تهران: نشر چشمه.
- گلشیری، هوشنگ (1380). در احوال این نیمۀ روشن. در نیمۀ تاریک ماه: داستان‌های کوتاه، نوشتۀ هوشنگ گلشیری، به کوشش فرزانه طاهری. تهران: انتشارات نیلوفر، 40-5.
- نرماشیری، سمیرا و جعفری دهقی، سیما (1402). «ساخت فعل مرکب و عبارت فعلی در چند نوشتۀ فارسی میانه». زبان‌شناسی گویش‌های ایرانی. س 8، ش 1، پیاپی 12: 63-77.
- هدایت، صادق (1315). بوف کور. بمبئی: نسخۀ دست‌نویس.
-  Allerton, David J. (2002). Stretched Constructions in English. London/ New York: Routledge, Taylor & Francis Group.
-  Booij, Geert (2012). The Grammar of Words: An Introduction to Linguistic Morphology. 3rd edition. Oxford: Oxfrod Unievrsity Press.
-  Drocco, Andrea & Tiwari, Neha (2020). "Atypical compound verb constructions in Hindi/ Urdu: The case of transitive polar verbs with intransitive vector verbs". Annali di Ca' Foscari: Serie Orientale. 56: 307-334.
-  Givón, Talmy (1985). Syntax: A Functional-Typological Introduction. Volume 1. Amsterdam/ Philadelphia: Benjamins Publishing Company,
-  Halliday, Michael (1985). Halliday's Introduction to Functional Grammar. 2nd edition. London: Edward Arnold. 
-  Halliday, Michael A. K. & Matthiessen, Christian M. I. M. (2004). Halliday's Introduction to Functional Grammar. 3rd edition. London: Hodder Arnold. 
-  Halliday, Michael A. K. & Matthiessen, Christian M. I. M. (2014). Halliday's Introduction to Functional Grammar. 4th edition. London/ New York: Routledge. 
-  Halliday, Michael A. K. (1994). Halliday's Introduction to Functional Grammar. London: Edward Arnold.
-  Husain, Razia A. (2015). Urdu Resultative Constructions: A Comparative Analysis of Syntacto-Semantic and Pragmatic Properties of the Compound Verbs in Hindi-Urdu. MA Thesis. University of Kentucky. https://uknowledge.uky.edu/ltt_etds/10/.
-  Jespersen, Otto (1942). A Modern English Grammar on Historical Principles. Part VI. Copenhagen: Ejnar Munksgaard.
-  Kempen,‌ Gerard.  & Harbusch, Karin (2003). "Dutch and German verb constructions in perfromance grammar". In Verb Constructions in German and Dutch, edited by Pieter A. M. Seuren & Gerard Kempen. Amsterdam/ Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, pp. 185-221. Verb Complexes in Thai: Syntactic-Semantic Investigation of Thai Complex Verb Phrases. PhD Disseration. University of Buffalo.
-  Muansuwan, Nuttanart (2002). Verb Complexes in Thai. State University of New York at Buffalo.
-  Nash, Léa & Samvelian, Pollet (2016). "Introduction: Approaches to complex predicates". In Approaches to Complex Predicates, edited by Léa Nash & Pollet Samvelian. Leiden/ Boston: Brill, pp. 1-19.
-  Nash, Léa & Samvelian, Pollet (eds.) (2016). Approaches to Complex Predicates. Leiden/ Boston: Brill.
-  Seiss, Melanie (2023). Murrinh-Patha Complex Verbs: Syntactic Theory and Computational Implementation. PhD Dissertation. Konstanz: Universität Konstanz.