پژوهش های زبان شناسی تطبیقی

پژوهش های زبان شناسی تطبیقی

از رقیعا تا عربوت (بررسی نام هفت آسمان در روایات کیهان‌شناختی اسلامی و یهودی از منظر زبان‌شناسی تطبیقی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی‌ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران.
2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران.
چکیده
در منابع اسلامی روایتی نقل شده که به ذکر نام آسمان‌های هفتگانه می‌پردازد. مقالۀ حاضر در مرحلۀ نخست دو صورت از این روایت را می‌نمایاند و گونۀ اصیل را مشخص می‌کند. نگارندگان با بررسی ۲۷۰ ضبط از نام آسمان‌ها در بیش از ۲۰ منبع، ابتدا به تبارشناسی نقل‌های این روایت در متون اسلامی می‌پردازند و آنگاه نوع کاربرد و میزان امانتداری نقل‌های گونه‌های این روایت را نشان می‌دهند. در گام بعدی، نگارندگان به شباهت ساختار روایت با روایت کیهان‌شناختی تلمود در رسالۀ حگیگا اشاره می‌کنند، سپس با تحلیلِ زبان‌شناختی و ریشه‌شناختیِ ضبط نام‌های آسمان‌ها در روایت اسلامی، نشان می‌دهند که نام بسیاری از آسمان‌ها در این نقل‌ها منطبق است بر نام و صفات آسمان‌ها در تلمود و عهد عتیق و برخی روایات یهودی دیگر. نهایتاً با بحث دربارۀ میزان اصالت سندهای روایت اسلامی، پیشنهاد می‌کنند که کل یا بخشی از این روایت احتمالاً مصداق اسرائیلیّات است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-  ابن‌منظور، محمّد بن مکرم (۲۰۱۱م). لسان العرب، تحقیق امین محمّد عبدالوهاب و محمّد الصادق العبیدی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-  اصبهانی، ابو نعیم (1406ق). دلائل النبوه، تحقیق محمّد رواس قلعه‌‌جی و عبدالبر عبّاس. بیروت: دار النفائس.
-  اصبهانی، ابومحمّد عبدالله بن محمّد بن جعفر بن حیان الانصاری (معروف به ابوالشیخ) (۱۴۰۸ق). کتاب العظمه، تحقیق رضاءالله بن محمّد ادریس المبارکفوری، ریاض: دار العاصمة .
-  بکری، ابوالحسن (بی‌‌تا). کتاب فیه معراج النبی صلی الله علیه (نسخۀ خطّی شمارۀ 95)، استانبول: کتابخانۀ عمجه‌‌زاده حسین پاشا.
-  تستری، محمّد بن اسعد بن عبدالله الحنفی (۱۳۸۴). قصص الانبیاء، ترجمۀ قصص الانبیاء ابوالحسن بن الهیصم البوشنجی (پوشنگی/ نابی)، به‌تصحیح سیّد عبّاس محمّدزاده، مشهد: مؤسّسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
-  ثعلبی، ابواسحاق احمد بن محمّد نیشابوری (بی‌تا). عرائس المجالس فی قصص الانبیاء، قاهره: مکتبة الکلیّات الازهریة.
-  جوهری، اسماعیل بن حماد (۱۹۸۴). الصحاح (تاج اللغة وصحاح العربیة)، تحقیق احمد عبدالغفور عطار، بیروت: دارالعلم للملایین.
-  حسینی، سیّد احمد (۱۳۷۶). فهرست نسخه‌های خطّی کتابخانۀ عمومی حضرت آیةالله العظمی مرعشی نجفی، ج۲۷، زیر نظر سیّد محمود مرعشی، قم: کتابخانه آیةالله مرعشی نجفی.
-  خرگوشی نیشابوری، ابوسعید عبدالملک بن محمّد (1424ق). مناحل الشفا و مناهل اهل الصفا بتحقیق کتاب شرف المصطفی. روایة الأستاذ أبوالقاسم عبدالکریم بن هوازن القشیری، تحقیق نبیل بن هاشم الغمری. مکة: دار البشائر الاسلامیه.
-  درایتی، مصطفی (۱۳۹۱). فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)، ج۸، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
-  رازی، ابوالفتوح (حسین بن علی بن محمّد بن احمد الخزاعی النیشابوری) (۱۳۷۱). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، ج۱، به‌کوشش و تصحیح محمّدجعفر یاحقی و محمّدمهدی ناصح، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
-  رازی، نجم‌الدین (۱۳۹۹). مرصاد العباد من المبدأ المعاد، به‌‌اهتمام محمّدامین ریاحی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ شانزدهم.
-  راوندی، نجم‌‌الدین محمود بن محمّد (1361). شرف النبی ترجمۀ شرف المصطفی اثر ابوسعید عبدالملک بن محمّد خرگوشی نیشابوری، به‌‌تصحیح محمّد روشن، تهران: بابک.
-  ربغوزی، ناصرالدین بن برهان الدین (بی‌تا). قصص الانبیاء (نسخۀ خطّی شمارۀ ۲۱۳۲)، بدون کاتب، بدون تاریخ، تهران: کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
-  زبیدی، مرتضی (۱۹۹۴). تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق علی شیری، بیروت: دارالفکر.
-  سورآبادی، ابوبکر عتیق نیشابوری (۱۳۳۸). ترجمه و قصه‌های قرآن، به‌سعی و اهتمام یحیی مهدوی و مهدی بیانی، تهران: چاپ تابان.
-  سیوطی، جلال‌الدین (۲۰۰۳). الدّر المنثور فی التفسیر بالمأثور، تحقیق عبدالله بن عبدالمحسن الترکی یمامة، قاهره: مرکز هجر للبحوث والدرسات العربیة و الاسلامیة.
-  شیخ صدوق (۱۳۶۲). کتاب الخصال، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: جماعة المدرّسین بالحوزة العلمیة.
-  طبیب‌زاده، آریا (1400). «تقابل بین عربی فتوحات و عربی کلاسیک در متون متقدم فارسی». پژوهش‌های زبان‌شناسی تطبیقی، 11 (22): 95-160.
-  طوسی، محمّد بن محمود بن احمد (۱۳۸۲). عجائب المخلوقات، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. چاپ اول: ۱۳۴۵.
-  غلامعلی، مهدی (۱۳۹۳). تاریخ حدیث شیعه در ماوراءالنهر و بلخ، قم: انتشارات دارالحدیث.
-  فتّال نیشابوری، محمّد بن حسن (۱۹۶۶). روضة الواعظین و بصیرة المتّعظین، نجف: منشورات مکتبة الحیدریة.
-  قصص الانبیاء (1363). بدون مؤلّف، به‌تصحیح فریدون تقی‌زادۀ طوسی، تهران: باران.
-  کاتب، سیف الدین و کاتب، احمد عصام (۱۹۸۰). شرح دیوان امیة بن ابی‌الصلت، بیروت: دار مکتبة الحیاة.
-  کاظم‌زادۀ گنجی، ناهیده و حسینی، مریم (۱۴۰۰). «مقایسۀ تطبیقی ساختار روایت معراج پیامبر(ص) در تفاسیر و معراج‌‌نامه‌‌های فارسی از معراج‌‌نامۀ ابن‌‌عبّاس تا معراج‌‌نامۀ ایلخانی»، کهن‌‌نامۀ ادب پارسی، س۱۲، ش۱:۲۵۱-۲۸۴.
-   کسائی، محمّد بن عبدالله (۱۹۲۳). قصص الانبیاء علیهم الصلوة و السلام، ج۲، به‌تصحیح آیزاک آیزنبرگ، لیدن: مطبعۀ بریل.
-  مجلسی، محمّدباقر (۱۴۰۳ق). بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت: مؤسسة الوفاء.
-  معراج‌نامه ایلخانی (مورّخ 685ق). بدون مؤلف. نسخۀ خطّی شمارۀ ۳۴۴۱، بدون کاتب، مورّخ ۶۸۵ق، ترکیه: کتابخانۀ ایاصوفیه.
-   معرّی، ابوالعلاء (۱۹۳۸). الفصول والغایات فی تمجید الله و المواعظ، ضبط و تفسیر محمود حسن زناتی، بیروت: دارالآفاق الجدیدة.
-  مقدسی، مطهّر بن طاهر (۱۸۹۹). البدء و التاریخ، ج۲، تحقیق کلمان هوار، پاریس: چاپ به‌سفارش ارنست لرو.
-  میبدی، ابوالفضل رشیدالدین (۱۳۸۲). کشف الاسرار و عدّة الابرار، به‌تصحیح علی‌اصغر حکمت، تهران: امیرکبیر.
-  نسفی، ابوحفص نجم‌الدین عمربن محمّد (۱۴۴۰ق). التیسیر فی التفسیر، تحقیق ماهر ادیب حبوش و دیگران، استانبول: دار اللباب للدراسات و تحقیق التراث.
-  نمازی شاهرودی، علی (۱۴۱۵ق). مستدرکات علم رجال الحدیث، تهران: بی‌‌نا [لیتوگرافی طراوت، به‌سعی فرزند و با نفقۀ برادران مؤلّف، احمد و محمّد نمازی].
-  ونسنک و همکاران (۱۹۳۶). المعجم المفهرس لألفاظ الحدیث النبوی. لیدن: بریل.
-  همو (1374). آفرینش و تاریخ، مقدّمه، ترجمه و تعلیقات محمّدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه.
-  همو (۱۳۸۱). تفسیر سورآبادی «تفسیر التفاسیر»، به‌تصحیح سعیدی سیرجانی، تهران: فرهنگ نشر نو.
-  همو (۱۴۰۱). معراج‌نامه ایلخانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
-  همو (۱۹۸۴). عیون اخبار الرضا، تحقیق شیخ حسین الأعلمی، بیروت: موسسة الأعلمی للمطبوعات.
-  همو (۲۰۰۶). سلوا اهل البیت: علل الشرائع، بیروت: دار المرتضی.
-  همو (886ق) حدیث المعراج (نسخۀ خطّی شمارۀ 867)، استانبول: کتابخانۀ ایاصوفیه.
-  همو (بی‌تا). نسخۀ خطّی شمارۀ ۱۰۹۸۴، بدون کاتب، بدون تاریخ، قم: کتابخانه آیةالله مرعشی.
-  Al-Rabghūzī. (2015). Al-Rabghūzī, the Stories of the Prophets; Qiṣaṣal-Anbiyāʾ: An Eastern Turkish Version (Second Edition), H. E. Boeschoten & J. O’Kane (eds.), Leiden: Brill.
-  Blau, L. & Kohler, L. (1901-1906). “Angelogy”. Jewish Encyclopedia, Singer Isdor (ed.), v.1/pp. 583- 597, New York: Funk and Wagnalls (available online on:
-  https://www.jewishencyclopedia.com/articles/1521-angelology#436
-  Colby, F. (2008). Narrating Muḥaamd’s Night Journey: Tracing the Development of the Ibn ʿAbbās Ascension Discourse, New York: State University of New York Press.
-  Gindin, T. (2007), Early Judaeo-Persian Tafsirs of Ezekiel, Wien: Österreichische Akademie der
-  Wissenschften.
-  Goldschmidt, L. (1899). Der Babylonische Talmud, v.3, Berlin: S. Calvary.
-  Gruber, C. (2010). The Ikhanid book of ascension: A Persian-sunni devotional tale, London: I.B.Tauris.
-  Heinen, A. (1982). Islamic Cosmology: A Study of ass-Suyūṭī’s al-hay’a as-sanīya fī l-hay’a asunnīa, Beirut-Wiesbaden: Orient-Institut der Deutschen Morgändlischen Gesellschaft in Komission bei Franz Steiner Verlag.
-  Hornkohl, A. (2019). “Pre-Modern Hebrew”, The Semitic Languages, John Huehnergard and Na’ama Pat-El (eds.), New York: Routledge, pp. 533-570.
-  Jastrow, M. (1903). A Dictionary of the Targumim, the Talmud Bably, and Yerushalmi, and the Midrashic Literature, London, London & New York: W. C. Luzac & con and G. P. Putnam’s Sons.
-  Khan, G (2020). The Tiberian Pronouciation Tradition of Biblical Hebrew, v.1, Cambridge: Cambridge University Press.
-  Kohler, L. & Baumgartener, W. (1994-2000). The Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Tetament, B. Baumgartenet. J. J. Stamm et al.; trans. and edited by M. E. J. Richardson. Leiden: Brill.
-  Klein, E. (1987). A Comprehensive Etymological Dictionary of the Hebrew Language for Readers of English, Jerusalem: The Unviersity of Haifa.
-  Kogan, L. (2015). Genealogical Classification of Semitic (the Lexical Isoglosses), Berlin: De Gruyter.
-  Lacináková, M. (2020). “Variations in Eight Manuscript Versions of al-Kisāʾī's Depiction of Seven Heavens”, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 73 (2), pp. 199-231.
-  Lane, W. (1968). An Arabic-English lexicon, Beirut-Lebnaon: Librairie du Liban.
-  Meyer, R. (1992). Hebräische Grammatik, Berlin: Walter de Gruyter.
-  Meyer, R.; Donner, H.; Renz, Johannes & Rüterswörden (2005). Wilhelm Gesenius Hebräisches und Aramäisches Handwörterbuch über das Alte Testament, (k-m),18th ed., Berlin: Springer.
-  Idem. (2007). Wilhelm Gesenius HebRäisches und Aramäisches Handwörterbuch über das Alte Testament, (n-p), 18th ed., Berlin: Springer.
-  Sokoloff. M. (1992). A Dictionary of Jewish Palestinian Aramaic of the Byzantine Period, Ramat-Gan: Bar Ilan University Press.
-  Idem. (2002). A Dictionary of Jewish Babylonian Aramaic of the Talmudic and Genoic Periods. Ramat-Gan, Baltimore and London: Bar Ilan University Press & Johns Hopkins University Press.
-  Idem. (2009). A Syriac Lexicon: A Translation from the Latin, Correction, Expansion, and Update of C. Brockelmann’s Lexicon Syriacum, Indiana & New Jersey: Eisenbrauns and Gorgias Press.
-  Tabibzadeh, A. (In press). "Perso-Arabica; Arabic Loanwords in Early Persian Texts: Different Origins, Different Norms", Arabica, Journal of Arabic and Islamic Studies.
-  Wright, W. (1890). Lectures on the Comparative Grammar of the Semitic Languages, Cambridge: Cambridge University Press.